World

8/30/2009

Nieuw kaartbeeld toont Randstad als echte metropool, NRC Handelsblad















door Dick van Eijk (17 04 1996)
Stedebouwkundige: Op de huidige kaarten is Groene Hart te leeg; Randstad blijkt op nieuwe kaart één grote metropool

Door de manier waarop West-Nederland doorgaans op kaarten wordt afgebeeld, lijkt het Groene Hart veel groter dan het is, en lijkt de verstedelijking minder dominant dan in werkelijkheid. Stedebouwkundig vormgever Lucas Verweij pleit voor een ander kaartbeeld, een kaart van de Randstad als metropool.
In kiosk en benzinestation zijn kaarten te koop van Amsterdam, Rotterdam, Den Haag. Van elke grotere stad. Ook een autokaart van Nederland is voorhanden. De ANWB en enige boekhandels bieden bovendien kaarten van Zuid-Holland, Noord-Holland, Utrecht en andere provincies. Maar naar een kaart van de Randstad zoekt men tevergeefs. Zo'n kaart bestaat niet.
Stedebouwkundig ontwerper Lucas Verweij realiseerde zich dat toen hij twee jaar geleden in Los Angeles was. "Ik had een kaart van de stad gekocht en zocht een museum waar ik heen wilde. Dat was anderhalf uur rijden. Daar was dat heel normaal. Eenmaal terug in Nederland ging ik naar het Stedelijk Museum. Dat was ook anderhalf uur. Toen kon ik me de Randstad ineens als één geheel voorstellen, net als Los Angeles."
Dat de Randstad zich als metropool zo lang verborgen heeft kunnen houden, heeft volgens Verweij veel te maken met het kaartbeeld. "In standaard cartografische representaties wordt een gebied doorgaans leger gehouden dan het is. De kaarten waar we het meest mee vertrouwd zijn, zijn wegenkaarten. Daarop staan dorpen vaak afgebeeld als een open rondje. Ze hebben geen vlees. Ik snap dat ook wel: het is lastig om al die huisjes op de kaart te zetten. Maar als je een topografische kaart kopieert en alle infrastructuur eruit haalt, zie je een zweem van bebouwing."
Het niet-stedelijke gebied van de Randstad is dus minder leeg dan het alledaagse kaartbeeld doet vermoeden. Maar het metropoolkarakter van de Randstad zit niet alleen in stedelijkheid of bebouwing, maar ook in de infrastructuur en het ruimtegebruik, aldus Verweij: "Bij de Vinkeveense plassen is het op zondag hartstikke druk. Dat zie je niet op een kaart." Geleidelijk aan groeide bij hem het verlangen dan zelf maar een kaart te maken. "Ik probeer via de perceptie van het publiek het Randstedelijk denken te vergroten."
Nederland bekijken we eigenlijk altijd op dezelfde manier: het noorden boven. Die oriëntatie heeft tot gevolg dat een kaart die ten minste de vier grote steden bevat linksboven een enorme driehoek zee toont, en rechtsonder een grote lap groen die zich uitstrekt tot diep in de Betuwe. Dat ligt er allebei wel, maar dat heeft niet zo veel te maken met de Randstad, het gebied dat je op zo'n kaart van West-Nederland zou willen afbeelden. Daarom kantelde Verweij voor zijn Randstadkaart Nederland een eindje om de noord-zuid-as. Dat maakt een veel strakkere uitsnede rondom de vier grote steden mogelijk, zonder dat overbodige stukken zee en weiland worden afgebeeld.
Er waren meer ingrepen nodig om de metropool tot leven te wekken. Verweij: "Als je de Randstad als eenheid wilt zien, moet je de traditionele hiërarchie eruit halen. Daarom heb ik alle corpsgroottes van plaatsnamen gelijk gemaakt." Een wijk van een grote stad, zoals Hillegersberg in Rotterdam of Osdorp in Amsterdam, is net zo goed een wijk van de Randstad als een middelgrote stad of een flink dorp. Gemeentegrenzen hebben vooral administratieve betekenis - vanaf het asfalt gezien merk je niet eens dat je van Den Haag naar Voorburg of Leidschendam gaat.
De structuur van een stad is niet iets dat er zonder meer is. De structuur van een stad zit ook in je hoofd. Door de vormgeving van het kaartbeeld is die structuur in de hoofden van de mensen te beïnvloeden. Een alledaags voorbeeld: veel mensen die voor het eerst naar Japan vliegen, zijn verbaasd dat de vlucht hen over de Noordpool voert. Dat past niet in het alledaagse kaartbeeld. Maar op een kaart met de Noordpool in het midden lijkt een route over de bevroren zee een vanzelfsprekende manier om van Amsterdam in Tokio te komen.
Uitsnede, kleurgebruik, belettering - het zijn allemaal manieren om met een kaart het beeld in het hoofd van de gebruiker te beïnvloeden. Verweij: "De belangrijkste ingreep in het kaartbeeld heb ik al makend ontdekt: de Ringweg - de Randstadring, zoals ik hem heb genoemd." Het is een aaneenschakeling van allemaal bestaande stukken autosnelweg, doorgaans gezien als wegen die van A naar B leiden. Door deze wegen te zien als één ringweg, ontstaat een nieuw beeld van de stedelijke structuur: de wijken van de Randstad liggen allemaal langs afslagen van die ringweg. Ineens is het een stuk makkelijker om een buitenlander de weg te wijzen van Delft naar Abcoude.
Een dergelijke kaart verandert je manier van kijken naar de Randstad, meent Verweij. "Hij vergroot je mentale actieradius. Er rijst dan ook ineens een heel andere vraag over het Groene Hart. Op dit moment ligt het Groene Hart 'buiten de stad', maar met zo'n kaart voor je, realiseer je je dat het wel degelijk een deel is van die metropool."
Dat wil helemaal niet zeggen dat de verstedelijking daar dan ook maar ongebreideld voort moet gaan, vindt Verweij. "Elke metropool vertoont enorme contrasten. In Los Angeles verschillen Compton en Beverly Hills zelfs veel meer van elkaar dan welke twee buurten in de Randstad dan ook."
Wanneer je het Groene Hart ziet als onderdeel van de stad, in plaats van als iets dat buiten de stad ligt, ga je er al snel op een andere manier over denken, ervoer Verweij. "De Randstad is met zes miljoen inwoners de 28e metropool van de wereld, tussen Petersburg en Taipeh. In veel steden van zes miljoen inwoners heb je parken of natuurgebieden waar je rustig anderhalf uur kunt wandelen. In de Randstad niet. Er is wel groen, maar dat is geen natuur. Als je uitgaat van een stad van zes miljoen inwoners, kun je denk ik makkelijker gebieden aanwijzen waar je besluit helemaal niets meer te bouwen. Als je daarentegen uitgaat van 'het Groene Hart moet blijven' lukt dat niet: dat is de afgelopen veertig jaar wel gebleken."
Om het idee van de Randstad als metropool uit te dragen heeft Verweij inmiddels ook een serie ansichtkaarten uitgebracht, met teksten als 'Groeten uit Randstad: 6 miljoen inwoners, 5 vliegvelden' en '6 miljoen inwoners, 163 culturen'. "Ik ben ervan overtuigd dat er over tien jaar een boekje is met alle straten van de Randstad. Het Prins Bernhardplein is er vast wel 22 keer, maar dat heb je in elke metropool. Ik wil nu vooral de Randstad op één vel."
Behalve nevenstaande kaart heeft Verweij ook een spoorkaart gemaakt, waarop alle 108 spoorwegstations in de Randstad staan aangegeven, alsmede de treinverbindingen daartussen. Wie op Schiphol zo'n kaartje in handen krijgt gedrukt, kijkt heel anders naar zijn omgeving dan iemand die het met een kaart van Amsterdam moet doen. Het centrum van Rotterdam ligt immers niet verder van Schiphol dan Manhattan van JFK. Leiden ligt zelfs dichter bij Schiphol dan Amsterdam CS. Amsterdam Airport is zo bezien dan ook een tamelijk misleidende naam.
De gebruikte cartografische technieken zijn voor een aanzienlijk deel bepalend voor het beeld van een gebied, bevestigt Ferjan Ormeling, hoogleraar cartografie in Utrecht. "De gebruikte techniek is sterk bepalend voor het kaartbeeld. Zo bevoordelen choropleten - kaarten waarin een bepaald aspect in grijswaarden wordt weergegeven - de rurale gebieden. Neem bijvoorbeeld de man-vrouw-verhouding in Nederland: op een dergelijke kaart vertoont een heel groot deel van Nederland een mannenoverschot." Dat komt doordat veel plattelandsgemeenten een mannenoverschot hebben. Dat wordt in aantal ruimschoots gecompenseerd door de steden, maar die nemen minder oppervlakte in beslag.
"Als je gemeenten groepeert tot corop-gebieden (veertig regio's waarin Nederland is onderverdeeld, red.) schep je een geweldig vervlakkende werking, want je voegt stad en platteland samen. Wanneer je gemeenten groepeert tot economisch-geografische gebieden doe je precies het omgekeerde, want die zijn geselecteerd op economische activiteit. Door de gekozen methode is het heel voorspelbaar of je stad of platteland benadrukt. Je kunt alles benadrukken wat je wilt. Je kunt bijvoorbeeld zeggen: ik wil zo karteren dat Zwolle er als stedelijk knooppunt uitspringt."
Kaarten lenen zich dus heel goed om te tonen wat belangrijk is, of wat bij elkaar hoort - eigenlijk: wat de maker belangrijk vindt, of vindt dat bij elkaar hoort.
"Het besef dat je door het gebruik van een bepaalde cartografische methode een bepaalde indeling krijgt, is nog niet zo oud. Zo hebben de Hongaren bij het vaststellen van de nieuwe grenzen in Europa in 1918 veel last gehad van de gebruikte karteringsmethode. Men gebruikte kaarten waarop elke bevolkingsgroep met een bepaalde kleur werd aangeduid. Nu woonden Hongaren vooral in steden en Slowaken op het platteland. Daardoor leek het of er in grote gebieden veel meer Slowaken woonden dan Hongaren, omdat hun woongebied een veel groter oppervlak besloeg. Uiteindelijk is daardoor een derde van de Hongaren buiten Hongarije terechtgekomen."
De gebruikte kartering heeft grote invloed op hoe men een gebied ziet, en dus ook op de beslissingen die men erover neemt. Over die invloed op de Nederlandse politiek is nog niet zo veel bekend. Ormeling heeft een project opgezet om alle beleidsstukken die de afgelopen 150 jaar aan de Tweede Kamer zijn aangeboden te analyseren op het kaartmateriaal. "De kaarten die voor de Tweede Kamer zijn gemaakt zijn zéér wisselend van kwaliteit. Er zijn soms gemakkelijk verkeerde conclusies uit te trekken. Het wordt de laatste tijd overigens wel wat beter. Maar bewuste manipulatie met politieke consequenties kan ik me niet voorstellen in Nederland."
Kaarten maken blijft keuzen maken. "Een ware kaart is er niet", zegt Ormeling. "Je kunt nooit alles weergeven." Enkele jaren geleden is een groep mensen bij de Rijksplanologische Dienst begonnen een kaart te maken die in elk geval de beleving van het landschap beter moest benaderen dan de meest gebruikte kaarten. Deze 'belevingskaart' is bekend geworden als de Witsenkaart, genoemd naar de voormalige directeur-generaal ruimtelijke ordening. In zijn visie ontbrak een kaart waarin infrastructuur was teruggebracht tot zijn werkelijke proporties.
"De eerste reactie bij de presentatie was 'jé, wat groen', verhaalt cartograaf Oene Bouma, die een belangrijk deel van de technische realisering van de Witsenkaart voor zijn rekening nam. Het vele groen komt niet overeen met het beeld dat veel mensen van het landschap hebben. "Dat komt doordat het landschap veelal wordt ervaren vanuit de infrastructuur. De lintbebouwing is dan erg dominant." Dus ook een belevingskaart hangt af van het perspectief van de belever.
Op de Witsenkaart is onder meer gepoogd de verschillende dichtheden van stedelijk gebied tot uiting te laten komen door verschillende tinten rood te gebruiken. Binnen het groen wordt onderscheid gemaakt tussen natte en droge gebieden. Het kiezen van een kleur kan heel bepalend zijn voor het kaartbeeld. Zo werd er binnen de RPD heel wat afgebakkeleid over de kleur die kassengebieden zouden moeten krijgen, waarbij de keuzes varieerden tussen vriendelijk zachtroze en keihard paars. Verweij heeft er bewust voor gekozen kassen is zijn Randstadkaart aan te duiden in een tint die dichtbij stedelijke bebouwing ligt. Beleving en politiek komen daar dicht bij elkaar.
Verweijs kaartbeeld zou ook politieke implicaties kunnen hebben, bijvoorbeeld in discussies over het Groene Hart of over waar de komende decennia grote aantallen woningen moeten worden gebouwd. Ormeling ziet duidelijke beperkingen aan Verweijs boodschap van 'de Randstad als metropool'. "Hij vergeet door zijn methode van karteren dat de grenzen van de Randstad naar buiten toe in feite moeilijk zijn af te bakenen. Het verstedelijkt gebied loopt door tot Alkmaar en tot ver in Brabant. Het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij heeft een kaart gemaakt waarop het percentage verstedelijking gedetailleerd is aangegeven. Daarop zie je in West-Nederland twee duidelijke concentraties: Rotterdam/Den Haag en Amsterdam met uitloop naar het noorden. Je ziet er geen hoefijzer in of ringvormige Randstad, en ook geen Groene Hart. De term Randstad suggereert dat het een eenheid is, maar dat is slechts in zeer beperkte mate het geval. Daarom zou ik liever spreken van de Noord- en Zuidvleugel van de Randstad."

Datum:      17-04-1996